 44 سال پیش در چنین روزی بازار سهام کشور بعداز کش و قوس های فراوان و تصویب قانون"سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران" توسط مجلس وقت و با معامله روی تخته سیاه سهام دو شرکت نفت پارس و بانک صنعتی و معدنی آن زمان راه اندازی شد.این بازار بعد از طی دوره رونق و رکورد متعدد و به مدد تغییر قانون در سال 84 و توجه دولت به بازار سرمایه و مکانیزم های کاربردی آن، با فصل نوینی روبرو شده و توانسته جایگاهی در مناسبات اقتصادی به دست آورد. هرچند در نظر گرفتن نسبت 5 درصدی بازار سرمایه به تولید ناخالص داخلی، هنوز راه زیادی در پیش است. درباره شکل گیری بورس در ایران که سابقه نخستین نوع آن در جهان به 1702 میلادی برمی گردد ،روایتهایی از تلاش مسئولان درسال های آغازین 1310 و حضور مدیر و رئیس روابط عمومی بورس بلژیک برای بررسی تاسیس بازار سهام وجود دارد ولی این بازار ناشناخته برای گروه کثیری از مردم در15 بهمن 1346 در چهارراه استانبول و ساختمان مرکزی بانک ملی رسما" آغاز بکار کرد.به همین بهانه و در 44 سالگی تاسیس بورس اوراق بهادار در کشور، خبرنگار اقتصادی فارس با غلامحسین دوانی گفتوگویی در خصوص چرایی و چگونگی تشکیل این بازار انجام داده که بخش زیادی از مطالب وی دارای نکات تازه ایی در مورد راه اندازی بازار سهام است که می تواند موردتوجه قرار گیرد، چرا که این کارشناس ارشد بازار سرمایه و نویسنده چندین کتاب و تحلیل گر مسائل اقتصادی معتقد است هدف اولیه و اصلی تاسیس بورس اوراق بهادار تهران ریشه در اصلاحات ارضی و طرح فروش سهام کارخانجات دولتی به منزله پشتوانه اصلاحات ارضی دارد.
*هدف اصلی بورس اجرای اصلاحات ارضی بود
فارس: درباره چگونگی تاسیس بازار سهام کشور که وارد 45 سالگی شده ، روایت روشن و کاملی وجود ندارد و اکثر کارشناسان فقط به بیان فرآیند آغاز معاملات سهام و حضور شرکتهای سهامی عام در سال 1346 اکتفا می کنند. در این میان به نظر شما بورس اوراق بهادار کشور چرا و چگونه و با چه اهدافی تاسیس شد؟دوانی: هر چند این بازار به هیچ وجه قابل مقایسه با دوران قبل از انقلاب نیست و مکانیزم ها و اهداف آن بسیار تغییر کرده،اما در آن زمان یعنی دهه 40، وضعیت به گونه ای دیگر بود. در جریان اجرای برنامههای اول تا سوم که شرکتهایی چون ایران خودرو و توسعه صنعتی بهشهر تاسیس شدند، آمریکاییها با دیکته کردن برنامه انقلاب سفید و اجرای برنامه اصلاحات ارضی، کشور را از فاز کشاورزی وارد فاز صنعتی کردند .برای این منظور به سرریز کردن نیروهای کاری بخش کشاورزی و تامین نیروهای مورد نیاز بخش صنعت و آزاد کردن زنان بعنوان نیروی کار ارزان قیمت اقدام کردند.
*فارس: دلیل بکارگیری زنان در کارخانه ها و شرکت های تولیدی چه بود؟
دوانی: آمریکایی ها طرفدار واقعی زنان نبودند بلکه چون 50 درصد جمعیت را زنان تشکیل می دادند و کارخانجات تازه تاسیس نیز نیاز به نیروی کار داشتند و هیچ نیرویی هم ارزانتراز نیروی کار زنان نبود و از آنجا که در بخشی از صنایع مثل ریسندگی و بافندگی و الکترونیکی با حضور زنان کارآئی بیشتری حاصل می شد، بحث آزاد کردن زنان انجام شد. در این مرحله دیدند این کارخانهها کارگر دارند و کار میکنند اما نیاز به مدیر هم دارند.ما از نظر پرورش نیروی انسانی ضعیف بودیم به همین علت آن موقع با کمک دانشگاه هاروارد سازمان مدیریت صنعتی با وظیفه پرورش مدیر به منظور اداره و طراحی ساختار موسسات بازرگانی و اقتصادی کشور تاسیس شد.از آن طرف شاه خواست اصلاحات ارضی را پیاده کند و پول زمینهایی که ملی میشد را به کارگران بدهد،اما عمده زمین ها در اختیار بنیاد پهلوی و زمین داران بزرگ بود و دربار و زمین داران هم حاضر به واگذاری اراضی بصورت مجانی نبودند. مجریان به فکر این افتادند که از چه محلی این پول را تامین کنند. برای همین یکی از اصول انقلاب شاه و مردم این شد که "فروش سهام کارخانجات دولتی به منزله پشتوانه اصلاحات ارضی" یعنی کارخانجات دولتی را بفروشند و خصوصی کنند و پولش را به صاحبان زمین بدهند تا آنها کنار بکشند.
*بورس ابزاری صرف برای فروش شرکت ها
فارس: مگر آن موقع شرکت ها و کارخانه ها به صورت سهامی عام اداره می شدند تا امکان واگذاری سهام به کارگران فراهم شود؟ دوانی : خیر .متولیان امر با مطالعه قانون تجارت متوجه شدند در قانون تجارت چیزی به اسم شرکت سهامی وجود ندارد و همهاش شرکتهای خانوادگی، مسئولیت محدود، تضامنی، نسبی و غیره هستند،لذا به فوریت در صدد اصلاح قانون تجارت بر آمدند. از طرف دیگر طراحان دریافتند که در دوران دکتر مصدق مطالعاتی در این باره شده و فهمیده اند در دنیا ابزاری هست به عنوان بورس که شرکتها را میبرند در آنجا سهامش را عرضه میکنند. به این ترتیب بود که بعد از تصویب قانونی برای بورس در سال 1345 ، بورس اوراق بهادار تهران هم رسما" در سال 1346 تاسیس شد.بنابراین تشکیل بورس، سازمان گسترش و نوسازی صنایع، سازمان مدیریت صنعتی و غیره همه در یک برهه زمانی خاص بوده و موید آن است که آن پلاتفرم یک بسته سیاسی – اقتصادی کاملا طراحی شده است. پس از ان دولت به این نتیجه میرسد که اگر بخواهم کارخانههای بزرگ دولتی را بفروشم با توجه به اینکه بخش خصوصی هم در کشور ضعیف است و فئودالیته هم که کارخانه نمیسازد پس تکلیف کارخانه سازی چه میشود؟ پس بناچار دولت "سازمان گسترش و نوسازی صنایع " را درست میکند که وظیفه آن "بساز بفروشی صنعتی" و نه بنگاه داری بود. یعنی دولت کمک کند تا کارخانجات را این سازمان بسازد و راه اندازی و سپس واگذار کند. در حقیقت قرار نبوده این سازمان بنگاهداری کند. مثل شرکت ملی پتروشیمی که وظیفهاش ساخت کارخانجات پتروشیمی کشور بوده نه بنگاهداری.
*ریشه شکل گیری سازمان خصوصی سازی
پس سازمان گسترش راه افتاد که طرحهای صنعتی کشور را انجام دهد و بورس هم درست شود،حالا برای اینکه شرکت بیاید در بورس باید سهامی عام هم باشد، بنابراین در سال 1347 قانون تجارت را در 300 ماده در کمیسیونهای مجلس تصویب میکنند تا بتوانند این شرکتها را در قالب شرکت سهامی در بورس عرضه کنند، حالا چه کسی باید آن را بخرد؟ فرهنگ مشارکت صنعتی وجود نداشته است. مطالعه میکنند و میبینند با این حجم کارگری که وجود دارد و با ازدیاد کارخانهها نیز زیاد تر هم میشوند بهتر است این سهام را به کارگرها بفروشند. کارگرها هم که پول نداشتند در آن زمان. بنابراین پس از مطالعات «سازمان گسترش مالکیت واحدهای تولیدی» را تاسیس می کنند که بعدها تبدیل به سازمان خصوصی سازی شد.*فارس : کارکرد این سازمان چه بود؟دوانی : این سازمان به نیابت از طرف کارگران سهام کارخانجات را میخرید. به همین علت است که در بسیاری از شرکتها ما هنوز سهام وکالتی داریم. پس از آن چگونگی خرید این سهام مطرح میشود. به طوریکه این پول این سهام به دولت پرداخت میشود و دولت کنار میرود بعد از سود سنوات آتی کارگرها پول سهام تهاتر میشود
.
*فرآیند صنعتی شدن کشور جور شد اما...
اگر به بسته سیاسی – اقتصادی نگاه می شد، فرآیند صنعتی شدن درحال جور شدن بود .از طرف دیگر چون ما همجوار شوروی بودیم و به هرحال رسوخ اندیشههای مارکسیستی برای رژیم شاه خطرناک بود، برخی از ایدههای سوسیالیسم هم مثل سهیم شدن کارگران در سود کارخانهها در ایران به صورت شکلی انجام شد. هدف این بسته سیاسی – اقتصادی تبدیل نظام اقتصادی کشور از نظام غیرکارآمد نیمه فئودال نیمه مستعمره به نظام سرمایه داری و ایجاد یک یک کشور قدرتمند زیر گوش شوروی و یک پایگاه قدرتمند صنعتی منطقه هم پیمان آمریکا بود.در سال های اولیه دهه 1350 این بسته سیاسی – اقتصادی توانست نسبتا موفق باشد. همان موقع که داشتند این کار را میکردند گفتند چه قانون دیگری را بگذاریم که بتواند معضلات فعلی و بعدی را برطرف و سرعت رشد و توسعه را شدت بخشد؟حالا اصل قضیه این بود که چگونه سرمایه گذاری را تشویق کنند. برای اولین بار قانون مدون مالیات را که موسوم به قانون مالیاتهای مستقیم مصوب سال1345 که در واقع یکی از پیشرفتهترین قانونهای آن زمان بوده، تدوین می شود . در این قانون موارد تشویقی زیادی برای سرمایه گذاری در نظر گرفته شد که بتوانند توسعه را در کشور گسترش دهند. پس این قانون قوی مالیاتی پشت این اصلاحات قرار دادند.از طرف دیگر چون حضور زنان در کارخانجات با اندیشه سنتی حاکم بر کشور همخوانی نداشت. با اصلاح قانون مدنی و ممنوعیت ازدواج متعدد مردان به منظور کسب حمایت جامعه زنان بر آمدند که با این اصلاحات،عملا ازدواج موقت و چند همسری را حذف و توانستند زنان را به عرصه آمار و تولید و صنعت و بازار کار بکشند و با فرهنگ سنتی مقابله کنند. با همه این اوصاف کشور از دهه 50 وارد فاز صنعتی شد،بطوری که از نظر زیر ساختهای بزرگ صنعتی یکی از 10 الی 13 کشور بزرگ اقتصادی دنیا محسوب میشده است. ذوب آهن بزرگ داشتیم، صنایع آلومینیوم و فولادمان رشد کرده بود،اما اگر امروز بخواهیم بررسی کنیم می بینیم یک سرمایه داری دولتی حاکم بوده است. چون عمده سرمایه گذاریهای کشورمان در اختیار دولت بود و است. ذوب آهن، تراکتور سازی، شرکت نفت، ماشین سازی اراک، هواپیمایی، کشتیرانی، بزرگترین شرکتهای ساخت و ساز و.... همه دولتی بودند. یعنی وضعیتی مشابه امروز کشور که پس از آن حجم عظیم خصوصی سازی ( حدود 78 میلیارد دلار) هنوز بخش عظیمی از اقتصاد کشور دولتی و شبه دولتی است. این موضوع نشان میداد بهرهوری از سرمایه به خوبی صورت نمیگرفته است. به همین علت از سالهای 55 به بعد با افزایش قابل ملاحظه قیمت نفت و درآمد های دولت رژیم افسار گسیخته تر از قبل و موج استبداد به پشتوانه دلارهای نفتی کشور را آهسته آهسته وارد فاز بحران می کند. فارس : در جمع بندی شکل گیری چگونگی شکل گیری بورس ایران چه نکاتی قابل طرح است؟ دوانی: با در نظر مطالب فوق باید گفت بورس و بازار سهام ایران در وهله اول بهانه و محیطی بود برای اجرای برنامه سوم قبل از انقلاب تا کشور صنعتی شود،اما این ظاهر قضیه بود تا از این روش کارگران را فقط سهامدار کنند و با اهرم سازمان خصوصی سازی آن زمان، همچنان عنان شرکت ها و بنگاه ها در اختیار دولت و رژیم باشد. برای همین بوده و هست که اجرای اصل 44 به مثابه انقلاب بزرگ اقتصاد کشور بوده و باید به آن توجه ویژه ایی کرد. این در حالی است که با تغییر زاویه دید به اقتصاد ، مکانیزم و کارکردهای بورس هم تغییر کرده و توانسته از فروش صرف سهام خارج و وارد فازهای جدیدی از مناسبات اقتصادی شود . هرچند که در این رابطه هم مباحث و انتقاداتی وجود دارد که در جای خود قابل طرح است.
| 
بورس ایران؛ از انقلاب سفید تا انقلاب اسلامی و اصل ۴۴
