اخبار داخلی اقتصاد مردمی تیغ دولبه هدفمندسازی یارانه‌ها

فارس , چهارشنبه 20 ارديبهشت 1391

تیغ دولبه هدفمندسازی یارانه‌ها

در خصوص هدف افزایش کارایی بخش تولید نیز باید توجه داشت که تولید کنندگان کالاهای اساسی، یا دولتی یا شبه دولتی و یا انحصارگر می باشند. بنا بر ادبیات اقتصاد خرد با وجود شرایط انحصار افزایش قیمت ها باعث افزایش تولید و بهره وری نخواهد شد. از سوی دیگر با توجه به اینکه تولید کننده خود مصرف کننده منابع و مواد اولیه است افزایش قیمت ها باعث بهبود تولید و بهره وری نخواهد شد.

هدفمندشدن یارانه ها به عنوان یکی از اهداف متعالی اقتصادی در برنامه های پنج ساله اقتصادی سیاسی و اجتماعی ایران و به عنوان یکی از بندهای ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری به تصویب رسیده و مرحله اول آن زمان پایانی خود را طی می کند. با توجه به مشکلات و شرایط خاص کشور در سال های ابتدایی انقلاب و سپس جنگ تحمیلی به منظور حفظ قدرت خرید مردم ، حمایت از اقشار آسیب پذیر و تامین حداقل رفاه برای کلیه طبقات مردم سهم قابل توجهی از بودجه به یارانه تامین کالاهای اساسی اختصاص یافت و با اعطای کوپن و سهمیه های خاص سعی بر آن بود که حداکثر رفاه را برای اکثریت مردم تامین نماید. پس از جنگ و اتمام ضمنی اعطای محصولات کوپنی، یارانه ها همچنان بخش عمده ای از بودجه دولت را به خود اختصاص می داد. اما با ایجاد شرایط جدید و جمع بندی سیاست نظام مبنی بر عدم کارایی سیاست های حمایتی صرف و لزوم حرکت به سوی بازار آزاد و خصوصی سازی، اصل چهل و چهارم قانون اساسی، تفسیرجدیدی یافت و سیاست حاکمیت به سوی خصوصی سازی دولت و فعالیت های اقتصادی حرکت نمود. در همین راستا تصمیم بر آن شد که سیاست های اعطای یارانه های اعطایی که حدود یکصد میلیارد دلار اعلام می شد، تغییر یابد و با اصلاح قیمت کالاهای اساسی ، در ابتدا فرایند اعطای یارانه ها از غیر مستقیم به مستقیم و سپس قطع یارانه ها و یا تخصیص بهینه آن حرکت نماید. هدف اصلی این طرح اولا اصلاح قیمت و تعیین قیمت ها براساس نظام بازار، کاهش کسری بودجه دولت، اصلاح الگوی مصرف کالاهای اساسی ، اصلاح فرایند توزیع درآمد و اصلاح ضریب جینی و افزایش کارایی بخش تولید اعلام شده است. در میان صاحبنظران اقتصادی و متصدیان امر، تقریبا کسی که مخالف لزوم این امر و اصلاح ساختار گذشته باشد، وجود ندارد. اما آنچه پس از گذشت چندین ماه از اجرای طرح لازم است، نقد منصفانه سیاست و اصلاح مشکلات و مسائل مرتبط می باشد. با نگاهی به اهداف طرح هدفمندی بایستی بررسی شود که هر یک از این اهداف ، به چه میزان توفیق انجام یافته است. اولا به نظرمی رسد این طرح دارای یک الگوی ثابت شده که در محافل علمی اقتصادی نهایی و قابل دفاع باشد، نبوده بلکه به صورت مجموعه ای از سیاست ها و طرح های ارائه شده است. شاید لازم بود نسبت به ابعاد مختلف اجرای طرح بررسی بیشتری صورت می پذیرفت و الگوهای علمی ناشی از آن در قالب های خرد، کلان و الگوهای اقتصاد سنجی مورد ارزیابی و تحلیل بیشتری قرار می گرفت. با توجه به اهداف عمده طرح هدفمندی یارانه ها بایستی بررسی شود که این سیاست ها تا چه حد منجر به اصلاح الگوی مصرف، فرایند توزیع درآمد، افزایش کارایی بخش تولید و کاهش کسری بودجه دولت شده و خواهد شد. با نگاهی به تئوری های اولیه اقتصاد خرد در بحث توزیع بار مالیاتی؛ بیان می شود که با افزایش مالیات، بار مالیاتی به دو گروه تولید کننده و مصرف کننده تحمیل خواهد شد. افزایش بار مالیاتی بر روی تولید کننده، باعث کاهش تولید و بر روی مصرف کننده باعث کاهش و یا اصلاح مصرف خواهد شد و مالیات افزوده شده باعث بهبود بودجه دولت و کاهش کسر بودجه می شود.از آنجا که یارانه ها مالیات معکوس هستند، طبیعتا کاهش یارانه ها ، نسبت به وضع موجود معادل افزایش مالیات خواهد بود. لذا می توان برای کاهش یارانه ها نقشی معادل افزایش مالیات قائل بود. برای کالاهای اساسی، چون این کالاها عمدتا دارای کشش مصرفی پایینی می باشند، با افزایش قیمت ها یا افزایش مالیات یا کاهش یارانه ها، مصرف کالاها کمتر کاهش می یابد یا بدون تغییر باقی می ماند. لذا از یک سو اصلاح الگوی مصرف با موفقیت کمتر روبرو خواهد شد و از سوی دیگر بار مالیاتی بیشتر متوجه مصرف کننده خواهد شد؛ تا تولید کننده. البته در استفاده از منابع و مواد اولیه، تولیدکنندگان خود مصرف کننده محسوب می شوند . لذا با توجه به ضروری و بی کشش بودن کالاها، عملا هدف بهبود وضعیت معیشتی مصرف کنندگان نیز با شک و تردید همراه خواهد شد. چون افزایش بار مالیاتی متوجه مصرف کنندگان خواهد بود.در خصوص هدف افزایش کارایی بخش تولید نیز باید توجه داشت که تولید کنندگان کالاهای اساسی، یا دولتی یا شبه دولتی و یا انحصارگر می باشند. بنا بر ادبیات اقتصاد خرد با وجود شرایط انحصار افزایش قیمت ها باعث افزایش تولید و بهره وری نخواهد شد. از سوی دیگر با توجه به اینکه تولید کننده خود مصرف کننده منابع و مواد اولیه است افزایش قیمت ها باعث بهبود تولید و بهره وری نخواهد شد.ر خصوص هدف بهبود بودجه و اصلاح کسر بودجه نیز به نظر می رسد با عنایت به اینکه مبالغ یارانه ها به صورت مستقیم توزیع می شود، عملا ر بودجه تغییر نمی کند لذا بهبود وضعیت بودجه امر محقق نخواهد شد.از سوی دیگر افزایش قیمت ها بیش از آنکه تحت تاثیر مستقیم عوامل واقعی باشد، تحت تاثیر انتظارات و مسائل روانی و نیز ضرایب فزاینده خواهد بود، لذا بیش از آنچه انتظارمی رود افزایش می یابد. لذا پرداخت مستقیم به مردم علاوه بر آنکه باعث افزایش حجم پول و افزایش تورم می شود، قدرت خرید مردم را کمتر از افزایش قیمت ها بالا می برد. لذا امید زیادی به اصلاح نظام توزیع درآمد و اصلاح ضریب جینی نمی باشد.با تحلیل فوق هدفمندی یارانه ها نمی تواند سیاست مفید و موثری به حساب آید. اما از سوی دیگر اجرای طرح در کلیه موارد تاثیرات مثبتی نیز به همراه خواهد داشت به عنوان مثال این امر تا حدودی باعث کاهش مصرف و اصلاح الگوی مصرفی شده است، اگر چه این میزان کمتر از حد توقع و انتظار سیاستمداران می باشد. در قسمت بودجه ریزی نیز، با قطع شدن پرداخت یارانه های غیر مستقیم، دست دولت و حاکمیت بازتر خواهد شد. از سوی دیگر مصرف کننده با دریافت مستقیم منابع امکان استفاده بهینه از منابع تحت اختیار خود را خواهد یافت. در بازار تولید نیز به رغم انحصارات موجود انگیزه تولید در تولیدکنندگان افزایش می یابد و انگیزه ورود سایر شرکت ها و بنگاه ها را نیز افزایش می دهد. با پرداخت حداقل یارانه ها، افراد جامعه نه از فقر، بلکه از فقر مطلق رهایی می یابند.در نتیجه با دقت و تامل در این امر به نظر می رسد با توجه به نکات مثبت و منفی سیاستگذاری ها، به صورت کلی نمی توان طرحی را کاملا خوب و موفق و یا کاملا بد و ناموفق به حساب آورد ، بلکه بایستی در تمامی مراحل با توجه به آمارهای دقیق و واقعی و با استفاده از نظرات صاحبنظران و متخصصین و الگوهای اقتصادی، به موقع امکان اصلاح روش ها و تکنیک های موجود فراهم باشد تا از تهدیدها کمترین خطرات و از فرصت ها بیشترین بهره را نصیب جامعه نمود.

5 تخلف دولت در اجرای فاز دوم قانون هدفمندی یارانه‌ها
دو پیشنهاد دولت برای فاز دو هدفمندی